Ответы
Ответ:
бетіне күмбез тіктелген. Жерленген дененің үстінен сексеуіл бұтақ-шыбықтарынан тор жасалынған. Бұл ағаш тордың үстіне құмыра ыдыс қойылған. Қоршаудың диаметрі 10 м, биіктігі 1,5 м етіп тастан қаланған қабырғамен қоршалған. Сондай-ақ бұл тас қоршауды ені 3 м, тереңдігі 1 м ор белбеу сияқты етіп қоршаған. Жерлеу рәсімі кезінде тас қоршау мен күмбез арасына алау жағылған. Ерте темір ғасыры Маңғыстау өңірі көшпенділерінің рухани мәдениетінің көрінісі болған ғибадатханаларды біздер Үстірттің батыс аймақтарының маусымдық көшу жолының бойларында және Түпқараған түбегінде көптеп кездестіреміз. Кейінгі жылдары Маңғыстау археологтары осы дәуірге тиісті төрт ескерткішке зерттеу жұмыстарын жүргізді. Зерттеу жұмыстары Түпқараған ауданының Дікілтас, Меретсай және Түбіжік жерлерінде өткізілді. Бұл ескерткіштер қазба жұмыстарын жүргізгенге дейін диаметрі 16 – 18 м-ді құрайтын, іргетастары бірен-саран байқалатын тас-топырақты үйінді болды. Табылған құрылыс іргетастарының мұқият талдануы және алдыңғы жұмыстардың тәжірибелері арқасында, ескерткіштердің бастапқы пішіні анықталды. Құрылыстың негізіне биік күмбезді конструкция алынып, олардың берік болуы үшін периметрінен тас араласқан топырақпен ортасы толтырылған, тастан тұрғызылған тірейтін қабырғалары болған. Күмбездердің биікт. 4 – 5 м, диаметрі 10 – 12 м, ал тірейтін қабырғалардың биіктігі 2 – 2,5 м-ге дейін жеткен. Тірейтін қабырғалары өңделген алып кіре тастардан ығыстырылып тіктелген. Бұл құрылыстардың сыртқы көрінісі дөңгелек, биік күмбезді кесене сияқты. Ішкі бөлмелері дөңгелек, төртбұрышты немесе крест пішінді болған. Бұл ескерткіштердің арасында Түбіжік-1 діни-қабірлеу орнының архитектура құрылысы көшпенділер мәдениетінің озық үлгісі бола алады. Онда күлдің қалдықтары кездесетін төртбұрышты құрбандық тас және тас-стеланың іргетасы сақталған. Сонымен бірге одан ер адамның келбеті бейнеленген балбал тас та табылды. Құрылыстың пішіні Сайөтес елді мекенінен солт.-шығысқа қарай орналасқан. 1990 – 1997 жылдары зерттелген, көшпенділердің діни-сиыну орны Бәйте-3 ғибадатханасына өте ұқсас. Бәйте-3 кешенінің диаметрі 19 м-ге дейін жетеді, ал ішкі қабырғаларының биіктігі 3 м-ге дейін сақталған, ішкі бөлмелері жоспарда крест тәрізді болып дүниенің төрт бөлігіне бағытталған. Сыртқа шығатын ешқандай орын кездестірілмеген. Орталық бөлмеден құрбандық-алтарь тасы табылған, оған 2,5 м биіктікте саты-басқышпен түскен. Тұжырымдай айтқанда ескерткіштің сыртқы көрінісі күмбез тәрізді, биіктігі 8 – 10 м-ге дейін жеткен. Үстірт жазығындағы ескерткіштерде адам келбеті бейнеленген балбал тастардың сынықтары табылған. Діни ғибадатханаларда олардың саны әр түрлі болған (Бәйте-3 те 40 балбал тас табылған). Олардың өлшемдері әр түрлі, биіктігі бала бойынан бастап 2 м-ге дейін жеткен. Көптеген балбалдардың келбеті сұлбалық түрде болса, біршамасында адам бейнесі өте нақты берілген. Тас ұсталары балбалдардың бет келбетін, сақал-мұрт, шаштарын немесе бас киімдерін, қолдары мен мойындарындағы моншақтарды ұқсас етіп берген, сондай-ақ қылыш-қанжар, садақ, қынға салулы жебелерімен бейнеленген. Зерттеу жұмыстары барысында ескерткіштерден тастан жасалған шырағдандар көптеп табылған, бұл көшпелілер діни рәсімдері кезінде отты кеңінен пайдаланғанын дәлелдейді.